اما این چالش زمانی ابعاد بسیار جدیتری بهخود میگیرد که مصرفکنندگان نهایی مجبور به تغییر نوع گریس مصرفی در تجهیزات خود میشوند؛ زیرا اختلاط ناخواسته روانکارها دقیقا در همین نقطه رخ میدهد.
امروزه در شرایطی که صنعت روانکار جهان در حال فاصله گرفتن از محبوبترین عامل تغلیظکننده خود یعنی لیتیوم است، موضوع سازگاری جایگزینها به یکی از داغترین مباحث فنی تبدیل شده است. در همین راستا، شرکت تولیدکننده گریس Eldon's S. A در آتن یونان، پژوهش جامعی را برای بررسی میزان سازگاری سه نوع جایگزین بالقوه با گریسهای لیتیومی انجام داده که نتایج آن از وجود سطوح قابلتوجهی از ناسازگاری پرده برمیدارد و بر ضرورت تقویت روشهای ارزیابی سازگاری در صنعت تاکید میکند.
وقتی گریسها با هم مخلوط میشوند؛ تفاوت بنیادین روغن و گریس در تجهیزات صنعتی
برخلاف بخش خودرویی که مشخصات عملکردی روانکارها معمولا هر چند سال یکبار ارتقا مییابد، مصرفکنندگان در بخش صنعتی به ندرت نوع روانکار تجهیزات خود را تغییر میدهند.
«جرج اس. دودوس»، مهندس شیمی شرکت Eldon's، در کنفرانس بینالمللی تریبولوژی در اسلینگن آلمان با اشاره به این موضوع تصریح کرد که استفاده مداوم از یک محصول ثابت در کارخانههای صنعتی، عملکرد روان و پایدار تجهیزات را تضمین میکند، اما گاهی شرایط بازار یا مقررات، تغییر روانکار را اجتنابناپذیر میسازد.
به گفته دودوس، هنگام تعویض روغنهای روانکار، معمولا امکان تخلیه کامل روغن قبلی وجود دارد؛ اما در کاربردهایی که با گریس روانکاری میشوند، خارج کردن صددرصدی گریس قبلی از یاتاقانها و محفظهها عملا غیرممکن است. بنابراین با وجود تمام هشدارهای فنی، اختلاط گریس قدیم و جدید اجتنابناپذیر خواهد بود.
پیامدهای این اختلاط بسیار پیچیده و غیرقابل پیشبینی است؛ چراکه ناسازگاری میتواند ناشی از واکنشهای شیمیایی میان عوامل تغلیظکننده (Thickeners)، روغنهای پایه یا بستههای افزودنی باشد.
این پدیده ممکن است به سفت شدن بیشازحد یا نرم شدن شدید گریس منجر شود که در هر دو حالت روانکاری ناقص را در پی دارد. همچنین احتمال جدایش روغنپایه از ساختار گریس و خشک و سخت شدن توده تغلیظکننده وجود دارد؛ اتفاقی که بهتدریج باعث افت راندمان، افزایش سایش قطعات، کوتاه شدن فواصل گریسکاری مجدد، افزایش هزینههای تعمیر و نگهداری و حتی شکست فاجعهبار سیستم روانکاری میشود.
چرا سهم گریسهای لیتیومی در جهان رو به کاهش است؟
افزایش موارد تغییر گریس در صنایع، نتیجه مستقیم افول محبوبیت گریسهای پایه لیتیوم است. اوج سلطه این گریسها به اواخر دهه گذشته بازمیگردد که محصولات ساختهشده با تغلیظکنندههای لیتیوم ساده و لیتیوم کمپلکس در مجموع سه چهارم (۷۵ درصد) تولید جهانی گریس را به خود اختصاص داده بودند. اما جهش شدید قیمت هیدروکسید لیتیوم بهدلیل رقابت تقاضا از سوی صنعت تولید باتری خودروهای برقی، تولیدکنندگان و مصرفکنندگان را به جستوجو برای جایگزینهای اقتصادیتر و در دسترستر واداشت؛ بهطوری که بر اساس آمار انجمن ملی گریس روانکار (NLGI) در سال ۲۰۲۵، سهم جهانی گریسهای پایه لیتیوم تا سال ۲۰۲۴ به تنها ۵۷ درصد سقوط کرد.
علاوهبر عامل قیمت، فشارهای نظارتی و زیستمحیطی نیز این روند را تسریع کردهاند. آژانس مواد شیمیایی اروپا (ECHA) پیشنهاد طبقهبندی لیتیوم بهعنوان یک ماده سمی برای تولیدمثل (رده 1A) را مطرح کرده که در صورت تصویب نهایی، درج برچسب مواد شیمیایی خطرناک را برای محصولات حاوی مقادیر بالای این ماده الزامی میکند و کاربرد آن را در بسیاری از صنایع محدود خواهد ساخت. از سوی دیگر، لیتیوم از نظر شاخصهای پایداری نیز امتیازات منفی دارد؛ زیرا برخی روشهای استخراج لیتیوم نیازمند مصرف حجم عظیمی از آب است و ردپای کربن آن به مراتب بالاتر از تغلیظکنندههای معدنی جایگزین همچون کلسیم ارزیابی میشود.
تردید در اعتبار جداول سنتی سازگاری و ضرورت گذار تدریجی
هرچند در صنعت روانکار جداول متعددی از سوی منابع مختلف برای نشان دادن سازگاری یا ناسازگاری ترکیبهای گوناگون گریس منتشر شده است، اما پژوهشگران شرکت Eldon's اعتبار مطلق این جداول را زیر سوال میبرند؛ چراکه نتایج آزمایشهای آنها نشان داد میزان ناسازگاری به شدت به نوع فرمولاسیون دقیق و تعریف معیار سازگاری بستگی دارد. با این حال، کارشناسان تاکید دارند که این ریسکها به معنای ممنوعیت تغییر گریس نیست، بلکه نیازمند مدیریت هوشمندانه است. بررسی دقیق سازگاری پیش از انتخاب جایگزین، انجام فرآیند گذار بهصورت تدریجی و پایش مستمر وضعیت مخلوط گریس در طول دوره انتقال، کلیدیترین راهکارهایی هستند که میتوانند تجهیزات صنعتی را در برابر آسیبهای ناشی از تغییر فرمولاسیون مصون نگه دارند.
